ميرزا محمد على ( معلم حبيب آبادى )
847
مكارم الآثار در احوال رجال دوره قاجار ( فارسى )
و عالم و عامل بسياست وقت و داراى شهامت قلب و شجاعت نفس و صاحب علوم معقول و مناظرات و تاريخ و أدبيات بوده ، و شعر را به عربى و فارسى نيكو مىسروده ، و در أوائل مهجور و سپس وصال تخلص داشته . و شرح احوالش در « مطلع الشمس 2 : 401 » و « المآثر : 177 » و « مجله ارمغان سال 25 شماره 7 ص 301 تا 4 » و بعضى از مجلدات عديده « الذريعة » و « نقباء البشر : 1218 ش 1747 » نوشته ، و از همه جامعتر مجله است كه از آن با ملاحظهء بعضى از مواضع مذكورهء ديگر چنين برآيد كه : وى در اين سال در قندهار متولد شده ( الا اينكه در « نقبا » تولدش را در سال 1204 گفته ) ، و هم ازاينرو بقندهارى شهرت گرفته ، و در نزد پدر خود و جمعى از علماء عامه درس خوانده ، و بنص مجله ( ص 302 ) در فقه و اصول و اخبار غير از پدر با هنر بدرس كسى رو نياورده ، لكن در « الذريعة 3 : 90 ش 283 » فرمايد : وى نزد سيد حجة الاسلام و شيخ انصارى نيز درس خوانده . و بههرحال وى از بعضى تعصبات مذهبى بر كنار بوده ، و از پدر خود باجازت سرافراز گرديد و بترويج فضائل و نشر دلائل اشتغال ورزيد ، و در نزد حكام افغانستان نهايت عزت بهم رسانيد ، و با قضات و علماء أهل سنت مجادلاتى نموده و بر همه فائق آمد ، و بدان سبب جمعى از مخالفين بطريقهء شيعهء اثنى عشرى گرويدند . تا زمانى كه عساكر انگليس مملكت افغانستان را بعد از مراجعت محمد شاه بقهر و غلبه بگرفتند ؛ امر بر آن جناب بغايت سخت آمد و سه سال بدين منوال تنگدل بود ، تا شبى يكى از صلحاى آن ديار در خواب ديد كه در مسجد قندهار بر منبر قرار دارد و ناگاه قاصدى از راه برسيد و توقيعى رفيع از حضرت امام رضا ( ع ) سلطان ارض طوس همراه داشت و پس از قرائت مضمونش اين بود كه آن جناب بايد كفار را از بلاد اسلام دور كند . چون صبح شد خواب را بدان جناب عرض كرد ، ناچار وى از قندهار بكابل پايتخت آن مملكت رفت و در مسجد جامع آن بلد بنصيحت و موعظت پرداخت ، و هنوز شش ماه نشده بود كه بحسن بيان و طلاقت لسان ميان شيعه و سنى آن مكان را التيام داد كه اختلافات مذهبى را كنار گذاشته و در سنه 1257 ( چنان كه در « منتظم ناصرى » نوشته ) بر ضد انگليس با يكديگر عهد بستند و سوگند خوردند ، و او در پيش و هر دو فرقه در عقب همت نموده بدفاع عالم اسلام قيام كردند و چهل فوج انگليسى را كه در آن بلد بود بجز سيصد نفر كه محبوس شدند بقيه را بالتمام